ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਤਰ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਸੀ? ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਲੈ ਚਲੋ; ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।” ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਉਤਲੇ ਪੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ—ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਿਹਲਿਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਪ੍ਰਾਣ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ? ਕੁਝ ਬੋਲ!” “ਕੌਣ ਹੁਣ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਤੂੰ ਵੇਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਉਚਾਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂੰਦੀ ਸੀ? ਕੌਣ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਵੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੋਵਾਂਗਾ? ਕੌਣ ਜੜਾਂ, ਕੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖਵਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਖਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” “ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅੰਨੀ, ਜੋ ਅੰਨੀ ਤੇ ਬੁੱਢੀ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗਾ? ਨਾ ਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਜਾ; ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਚੱਲੀ ਕਰੇਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਦੁੱਖੀ, ਆਸਹਾਇ, ਅਜਿਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।” “ਫਿਰ ਜਦ ਮੈਂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਯਮ) ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਆਖਾਂਗਾ, ‘ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ।’ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਖੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਅਖੁਟ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਿਵੇ, ਜੋ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।” “ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ, ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਤੇਰਾ ਚਿਤਾ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਉਹ ਵੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮੁੱਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ। ਤੂੰ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਸਗਰ, ਸ਼ੈਬਿਆ, ਦਿਲੀਪ, ਜਨਮੇਜਯ, ਨਹੁਸ਼ ਤੇ ਧੁੰਦੁਮਾਰਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।” “ਤੂੰ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪਾਠ-ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਗਨਿਹੋਤਰੀ ਤੇ ਇਕ ਪਤਨੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਜੋ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।” “ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਅਭਾਗੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਸਾਕਾ, ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਉਥੇ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੰਦਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੋਗੇ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ, ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਵੋ; ਮੌਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਤੀਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਝ ਗਿਆ ਹਾਂ।” “ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਂਗਾ।” “ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਰੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਪਾਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਾਤਿਕ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਭਾਵਕੁਮਾਰੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੇ ਹੋਣੇ ਹਨ: ਕਿ ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰਾਂਗਾ। “ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਾ।”—ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰੋਦੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਮੈਂ ਜੋ ਰਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।