ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਆਸਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਸ਼ਰੂਭਰੇ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਤੇ ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨੇ ਫੇਰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਦੇਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ।" ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲੇ, "ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ।" "ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾ ਤੂੰ ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ 'ਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਅਸਹਾਰਿਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ?" ਮੈਂ, ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਜੁਟਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ। "ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ ਮੇਰਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਹਾਥੀ ਹੈ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਛਿੱਦਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।" "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਮਾਰਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਤੀਰ ਵਗਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਜਖ਼ਮ 'ਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।" "ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੀ 'ਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ।" ਇਹ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਰਾਜਨ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਵਲੋਂ, ਜੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਖੋ ਬੈਠਦਾ।" "ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਾਨ ਬੁੱਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਣਜਾਣੀ 'ਚ ਹੋਇਆ, ਤਾ ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਅੱਜ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।" "ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਵਿੱਖਰੀ ਹੋਈ, ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਧਰਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਮਾਪੇ ਉਥੇ ਲੈ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤਪਸਵੀ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ। ਤੂੰ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ? ਕੁਝ ਬੋਲ।" "ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦ ਤੂੰ ਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ, ਤੇਰੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਸੀ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਸੁਣਾਂਗਾ?" "ਸੰਧਿਆ ਕਰਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਜੜਾਂ, ਕੁੰਧਰ, ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ ਖਵਾਏਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ?" "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਤੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ?" "ਨਾ ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾਂਗਾ।" "ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਅਸਹਾਰੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਜੰਗਲ 'ਚ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।" "ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਆਖਾਂਗਾ, 'ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ।'" "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਟੱਲ ਵਰ ਦੇਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਸਕਾਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ, ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਿੱਥੇ ਯੋਧੇ ਜੰਗ 'ਚ ਮਰਨ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ, ਜੋ ਸਗਰ, ਸ਼ੈਬਿਆ, ਦਿਲੀਪ, ਜਨਮੇਜਯ, ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਧੁੰਧੁਮਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।" "ਉਥੇ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਾਨੀ, ਅਗਨੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਇਕ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ।