ਮੈਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰੇ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਨਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਨੇ ਬੇਬਸ ਸਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਆਸ ਤੋੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਸੁਨਸਾਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਹਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦਿਲ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਬੋਲ ਪਏ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" ਫੇਰ, ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਜੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਬੇਟਾ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ।" ਉਹ ਪਿਤਾ ਫਿਰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?" ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਂਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਸੀ। "ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਭਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ, ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਛਿੱਦਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।" "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਤੀਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ।" "ਤੇ, ਉਹ ਤੀਰ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੁਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।" "ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਤਪੋਧਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ।" ਮੇਰੀ ਇਹ ਕਰੜੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ, ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਰੂਹ ਨੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ— "ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਦੱਸਿਆ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਦਾ ਕਤਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਲੋਂ ਜੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਪੈਂਦਾ।" "ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਤਪੱਸਵੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਜੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਸੀ?" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਆ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਵੀ ਉਲਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਪੋਧੀ ਦੋਵੇਂ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ— "ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ; ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ? ਕੁਝ ਬੋਲ।" "ਕਿਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਹੜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀ ਸੀ?" "ਕੌਣ, ਜੋ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਨਾਨ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵਾਂਗਾ?" "ਕੌਣ ਜੜਾਂ, ਕੁੰਧੀਆਂ, ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਖਵਾਏਗਾ?" "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੀ ਤੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਦਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖਾਂਗਾ?" "ਨਾ, ਨਾ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਜਾ; ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਈਂ।" "ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਦੁੱਖੀ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਯਮ ਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।" "ਉੱਥੇ, ਵੈਵਸਵਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖਾਂਗਾ: 'ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ; ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੋ।'" "ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਖੂਤ ਨਿਡਰਤਾ ਦੀ ਵਰਤਾਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਿਆ, ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਯੋਧੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਉਹ ਵੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਸਾਗਰ, ਸ਼ੈਬ੍ਯ, ਦਿਲੀਪ, ਜਨਮੇਜਯ, ਨਹੁਸ਼ ਤੇ ਧੁੰਧੁਮਾਰਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।