ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਝੁਕ ਕੇ ਪਏ ਹੋਏ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਥਪਥ ਹੋਏ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘਾਓ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਰਾਹਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਬੜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਨਾਹਕ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕੇ।” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬਹੁਤ ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ, ਨਿਹਤਿਆਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਵੰਜਲੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਉਦਾਸ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬੋਲਿਆ, ‘ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।’ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ‘ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੇਟਾ, ਜਲਦੀ ਆ ਜਾ।’ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ। ਤੂੰ ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ, ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਂਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵੱਡੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।’ ‘ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਘਾਓ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।’ ‘ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਤੇ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਅਣਜਾਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਚੋਟ ਲੱਗੀ, ਹੁਣ ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ।’ ਇਹ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਹਾਏ ਭਰਦਾ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ, ਹਾਏ ਭਰਦਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਪਾਪ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਦਾ, ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।’ ‘ਰਾਜਨ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਜੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਪਸਵੀ ਉੱਤੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ?’ ‘ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।’ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਉਲਟਾ ਪਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਖੀ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਾਤਮਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ? ਕੁਝ ਬੋਲ।’ ‘ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਦ ਪਾਠ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਸੁਣਾਂਗਾ? ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ?’ ‘ਹੁਣ ਕੌਣ ਮੂਲ, ਕੁੰਦੀਆਂ, ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ—ਇਸ ਅਸਹਾਇ, ਨਿਰਾਸਰੇ, ਨਿਰਭਰ—ਮਿਹਮਾਨ ਵਾਂਗ ਖੁਆਏਗਾ? ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਅੰਨ੍ਹੀ, ਬੁੱਢੀ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ?’ ‘ਨਾ ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਯਮਲੋਕ ਵੱਲ; ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਈਂ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਗ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਅਤੁੱਟ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।