ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਕੱਢ ਦੇਵੋ, ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" ਪਰ ਉਹ ਜਖਮੀ ਯੁਵਕ, ਜਿਸਦਾ ਜੀਵਨ ਅੰਤ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਵੈਸ਼, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ।" ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਨਸ ਵੱਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਤੜਫਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਝੁਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਨਾਹਕ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਮੇਰੇ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਖੋ ਗਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਲਾਚਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੀ ਉਲਾਦ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਮਾਂ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਸਹੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਵਿਹਲਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾ, ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬੋਲਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲੈ ਆ।" "ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾ।" "ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੈਥੋਂ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?" ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ। ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਭਿਆਨਕ ਮੁਸੀਬਤ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। "ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਦਸ਼ਰਥ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਮਹਾਨਵਰ, ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ—ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ—ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਘੜੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਘਾਇਲ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।" "ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵੱਜਾਇਆ ਸੀ—ਪਰ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ।" "ਜਦ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਪੁੱਤਰ ਵਾਸਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ।" "ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।" ਇਹ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਵੱਡਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਜੇ ਤੂੰ ਖੁਦ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਰਾਜਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਦਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਤਪੱਸਵੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਜਾਨ-ਬੁਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਏ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਸੀ?" "ਸਾਨੂੰ, ਰਾਜਾ, ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲੋ," ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਖੀ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਪੋਧੀ ਜੋੜੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਾਤਮਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ? ਬੋਲ।" "ਹੁਣ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੇਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਉਚਾਰਦੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀ ਸੀ?" "ਜੋ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹਾਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਵਿਚ ਹੋਏ ਪਾਪ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸੀ।