ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁਵਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਗਏ, ਦੇਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲਓ ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪਿਓ ਵੈਸ਼ਯ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਨਾ ਘਬਰਾਵੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲਗੇ ਜਖਮ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਜਖਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚਿਰ-ਚਿਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਅਣਯਾਇਕ ਹੱਤਿਆ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਕੁਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਮੈਂ ਅਕੇਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਘੜੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਵੇਖੇ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਤੇ ਬੇਸਹਾਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਗਮੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦਿਲ ਡਰ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ।" "ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ, ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ?" ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਖਦਾਈ ਕਰਤੂਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। "ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋਇਆ।" "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ। ਸੋਚਿਆ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਸਮਝਿਆ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘਾਅ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।" "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਰੋ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਅਣਜਾਣੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।" ਇਹ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂ, ਉਹ ਹੰਝੂ ਭਰਦਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲਾ ਤਪਸਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਪਾਪੀ ਕਰਮ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਕਿਸੇ ਵਣਵਾਸੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਜੇ ਜਾਨਬੂਝ ਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਜਾਨਬੂਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਅਣਜਾਣੇ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਅੱਜ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ?" "ਸਾਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚੱਲ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਖੂਨ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਉਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਅਕੇਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮਾਪੇ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਸਦਾ ਪਿਓ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ; ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ? ਬੋਲ।" "ਹੁਣ, ਜਿਸਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਪਾਠ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀ ਸੀ?