ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਕਮਜੋਰ ਤੇ ਹਮਦਰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਅਸਾਰ ਦੇਖੇ। ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਪੀੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਕਹਿ ਉਠਿਆ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਜੀ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਓ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, “ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਜੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵੈਸ਼, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਤੀਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕੰਬਦਾ, ਵਲਵਲਾਉਂਦਾ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਓਧੇ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਣਯਾਇਤ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਕ ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੁੜ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਕਰਿਆ ਪਾਪ, ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਉੱਠ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਵੰਢੇ ਹੋਏ ਪਿਆ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਿਰਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉ।” “ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਰੁਕ ਗਏ ਹੋ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਿਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ।” “ਜੇ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।” “ਤੂੰ ਅਸਹਾਇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ?” ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਡਰ ਅਤੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਜੁਟਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਤੇ ਆਏ ਵਿਪਤ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। “ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ।” “ਮਾਨਯੋਗ, ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ, ਸੋਚਿਆ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ।” “ਮਾਨਯੋਗ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਮਾਰਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਤੇ, ਤੀਰ ਕੱਢਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਉਸ ਲਈ ਦੁਖੀ।” “ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੇ।” ਇਹ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਵਿਚ, ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਅੰਸੂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਇਹ ਪਾਪ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਢ ਜਾਂਦਾ।” “ਰਾਜਾ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਦੇ ਵਧ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਲੋਂ, ਜੇ ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ 'ਤੇ ਜਾਨ-ਬੂਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੱਢ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਦੇ ਹੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਅੱਜ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹ ਸਕਦੇ?” “ਸਾਨੂੰ, ਰਾਜਾ, ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲੋ; ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।” ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਮਿਰਗ-ਚੰਬੜੀ ਵਿੱਖਰੀ ਪਈ, ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ, ਉਹ ਧਰਮ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਢਹਿ ਪਏ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: “ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ; ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਠੇ-ਬੋਲ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ? ਕੁਝ ਬੋਲ।” “ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ; ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਠੇ-ਬੋਲ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ? ਕੁਝ ਬੋਲ।