ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ, “ਜੇ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਦੂਜੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਉਸ ਨੇ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾ, ਰਾਘਵ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਖ। ਉਹਦੀ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਨਾ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।” “ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।” “ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਜ਼ ਬਾਣ ਕੱਢ ਲੈ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਨਰਮ ਟੇਕ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਣ ਨਾਲ ਛੀਦਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੁਖੀ ਰਹਾਂਗਾ; ਜੇ ਇਹ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦ ਤੂੰ ਬਾਣ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।” ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਡੀ ਢਿੱਲੀ ਕਰ ਕੇ, ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ।” “ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਮੈਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਮਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।” ਜਦ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਬਾਣ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਤੜਪਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਝੁਕ ਕੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਣ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇ ਜਖਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਣਯਾਇਤ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਕ ਰਾਘਵ ਮੁੜ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕੀਤਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ, ਮੇਰੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ। ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਘੜੀ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ, ਬਹੁਤ ਵਿਲੱਖਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਉਂ ਦੇਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਬੇਟਾ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।” “ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ।” “ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਬੇਟਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪਸੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖ।” “ਤੂੰ ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੈਨੂੰ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?” ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਜੁੱਟ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ 'ਤੇ ਆਈ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। “ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਪੂਜਨੀਯ, ਮੈਂ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ, ਸੋਚਿਆ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ।” “ਫਿਰ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਾਣ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।” “ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਪਸੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਮੇਰੇ ਬਾਣ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੀਦ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ।” “ਪੂਜਨੀਯ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਮਾਰਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ-ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।” “ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗੱਲ 'ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਣ ਕੱਢ ਲਿਆ।” “ਉਹ ਬਾਣ ਕੱਢਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਪੂਜਨੀਯ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ।” “ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਅਚਾਨਕ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਜਿਹੜਾ ਕੁ ਹੋ ਸਕੇ, ਮਿਹਰ ਕਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ।” ਇਹ ਕਰੂਣ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਹੰਝੂ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ। “ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਪਾਪੀ ਕਰਤੂਤ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਦਾ, ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਸੀਸ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਟ ਜਾਂਦਾ।” “ਰਾਜਨ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੱਲੋਂ, ਜੇ ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ।” “ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਪਸੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ 'ਤੇ ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੀਸ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਞ ਜਾਂਦਾ।” “ਪਰ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ?” “ਸਾਨੂੰ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚੱਲ; ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।