ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਏ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ—ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਣੋ ਕਿ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੈਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਥੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਣਗੇ? ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹਨ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਦੂਜੇ ਡਿੱਗਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਜਾਓ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੁਦ ਦੱਸੋ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਣ। ਇਹੋ ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 'ਚੋਂ ਇਹ ਨੁਕੀਲਾ ਤੀਰ ਕੱਢੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਤੀਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਿੰਦ ਨਾਲ ਤੜਫਾਂਗਾ; ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ, ਨਿਰਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਕੰਬਦਿਆਂ ਤੇ ਮਰਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲਓ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਮਾਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ।" ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਝੁਕ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਦਿਲ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਤੋਂ ਕਰਾਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਣਯਾਇਕ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੁੜ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਿਆ, ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਰਾਹ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਤੇ ਬੇਬਸ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਆਸ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਏ ਜਿਹੇ। ਉਹਨਾ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਛਾ ਗਈ। ਜਦ ਉਹਨਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ: "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" "ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਗੱਲ ਵਾਸਤੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ।" "ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਗੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਅਸਹਾਏ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?" ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ। ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਤਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। "ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਨਾਮ ਦਸ਼ਰਥ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਪਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।" "ਫਿਰ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਸਮਝਿਆ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।" "ਹੇ ਮਾਨਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" "ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।" "ਤੇ ਜਦ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਮਾਨਯ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।" "ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਵਾਰ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੇ।" ਇਹ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾੜ੍ਹੀਆਂ ਭਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਉਹ ਮਾਨਯ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਹੰਝੂ, ਹਾੜ੍ਹੀਆਂ ਭਰਦੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ: "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਖੁਦ ਇਹ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।