ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਹਾਣੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਯੁਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਸੜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਨੇ ਰੁੱਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਨੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪਿਆਂ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ—ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮਾਨੋ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਅੰਨੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਸ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨ ਤ ਪਾਧ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇਕਰ ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹਨ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਡਿੱਗਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਰਾਘਵ, ਜਲਦੀ ਜਾਓ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸੋ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਣ। ਇਹੋ ਇੱਕ ਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਇਹ ਨੁਕੀਲਾ ਤੀਰ ਕੱਢੋ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੌਲੀ ਟਿੱਲੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਤੀਰ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿਣ ਦੇਵੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂਗਾ; ਜੇ ਕੱਢ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ।" ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਪੀੜ ਵਿਚ, ਉਹ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਥੰਮ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾ ਰੱਖੋ।" "ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਰਾਜਨ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵੈਸ਼ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਤੀਰ ਲੱਗੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਪੀੜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਉਹ ਝੁਕ ਕੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੇਹ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀੜ ਨਾਲ ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ। "ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ।" ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸਨ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਅਣਯਾਇਕ ਮਰਨ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। "ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਉਪਾਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ।" "ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਮਾਂ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਅਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ; ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਦੁਖ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਕਾਰਿਆ, 'ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੇਰ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।' 'ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ।' 'ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।' 'ਤੂੰ ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਅੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ; ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?'" "ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਿਆਂ ਤੇ ਡਰਦਿਆਂ, ਹੌਂਲੇ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। 'ਮੈਂ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਤਮਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ।'" "'ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ, ਸੋਚਿਆ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ।' 'ਫਿਰ ਜਦ ਮੈਂ ਘੜੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।' 'ਜਦ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।'" "'ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ।' 'ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।' 'ਜਦ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਅੰਨੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਮਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।'" "'ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਮਿਹਰ ਕਰੋ।'" "ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ, ਹਾਏ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਬੋਲ ਪਏ।