ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਅਥਾ ਭਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ, "ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਅਣਜਾਣੀ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ‘ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।’ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਰਮਾਂਤਕ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਧਰਮ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂਂ ਗੂੰਜਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਚੀਕਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਬੇਹੱਦ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਮੰਡਲ ਉਲਟ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਲਹੂ ਲਤਪਤ ਸੀ। ਉਹ ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਡਰਿਆ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਤਪਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਜੁਆਲਾ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, 'ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ? ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?' 'ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ—ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਅੰਨੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਰ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ, ਉਮੀਦ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿ ਰਹੇ।' 'ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨ ਤ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਪਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।' 'ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੁਰ ਕੇ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ ਦੇ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਵੀਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।' 'ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਗੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੌਲੀ ਮਿੱਟੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।' 'ਜੇ ਤੀਰ ਅੰਦਰ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂਗਾ; ਜੇ ਕੱਢਿਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦ ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ।' ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਪੀੜਤ ਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੀ ਪਾਪ-ਭਾਵਨਾ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ।' 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਤੇ ਪਿਓ ਵੈਸ਼ ਸੀ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ-ਸਥਾਨ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਅਟੂਟ ਪੀੜ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਬੜਾ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਅਣਯੋਗ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮੀ ਰਾਘਵ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾ-ਪਾਪ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨੇ, ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਖਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਆਸਹੀਣ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, 'ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।' 'ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੇਟਾ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ।' 'ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਗਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।' 'ਤੂੰ ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਅੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਇਹ ਕਿਉਂ?' ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਸੁਣਾਇਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸੀ। 'ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।' 'ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ, ਸੋਚਿਆ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ।' 'ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਮੰਡਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।' 'ਜਦ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।' 'ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਮੈਂ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।