ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਲ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਇਹ ਕੰਮ ਨਿਰਫਲ ਤੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਓ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜੋੜਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ—ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ।" ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣੇ, ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਵਲ ਖਿੱਚਦਾ ਦਿਲ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਯਤੀਮ ਦੀਆਂ ਕਰੂਣ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਓਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਥੜਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜਟਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਮੰਡਲ ਉਲਟ ਗਿਆ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਵਿੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਲ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਰਿਆ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ, ਉਮੀਦ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਸਹਿੰਦੇ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲੈਂ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਰਾਘਵ, ਜਲਦੀ ਜਾਓ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸੋ; ਉਹਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਨਾ ਦੇਵੇ।" "ਇਹੋ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਾ ਦੇ ਦੇਣ।" "ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਢੇਰੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤਕਲੀਫ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਖੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲਵੋ।" "ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿਉ ਵੈਸ਼, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।" ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ, ਜਦ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਵੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਲ-ਵਲ ਕੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਥੱਲੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੋਟ ਨਾਲ ਕਰਾਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਕਰੂਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਅਣਯਾਇਕ ਮੌਤ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਰਮੀ ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੁੜ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਅਜਾਣਤਾ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ, ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਮਾਂ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਵੰਞਦੇ, ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਾਸ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰੋਂ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਛਾ ਗਈ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" "ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਿਤ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ।" "ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਜਿੰਦ ਤੈਥੋਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੇ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵੱਡੀ ਮੂਸੀਬਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। "ਮੈਂ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਭਗਤ, ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਥੀ।