ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਤਪਸਵੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਕੌਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਅਕੁਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ?" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਕੰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜੋੜਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਨਾਦਾਨ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਵਲ ਝੁਕਿਆ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹਲਚਲ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੋਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਕਮੰਡਲ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿਅਕੁਲ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤੀਬਰਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੜਵੇ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪੇ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ—ਹੁਣ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰੇ ਗਏ ਹਨ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾ, ਰਾਘਵ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ ਦੇ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।" "ਇਹੀ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਵੀਂ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਰੁੱਸ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇ।" "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਨਰਮ ਟਿੱਬਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੀਰ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਸਹਿਣਾ; ਜੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੀੜਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਵਿਚ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਸੀ। "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਤੇ ਪਿਉ ਵੈਸ਼ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ।" ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵਿਅਕੁਲ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਅਣਯਾਇਕ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਫਲ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਆਸ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੇ ਜਿਹਾ ਜੀਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਬੇਟਾ, ਤੂੰ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੇਟਾ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਆ।" "ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ, ਬੇਟਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਹੀ ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਵੀ ਬਾਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ?" ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲਿਆ। ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਜੁਟਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵੱਡੀ ਮੂੰਹਬੋਲੀ ਦੁਰਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। "ਮੈਂ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।