ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਣਵਾਸੀ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰੂਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ, ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਟੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਮੰਗਦਾ? ਐਸਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਨਿਰਫਲ ਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਵਧਣਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਅੱਜ ਇਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਅਜਾਣੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਧਰਮ ਵਲ ਡੋਲ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦੀ ਕਰੂਣ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ; ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਮਰਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਮੰਡਲੁ ਉਲਟ ਗਿਆ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿਦਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪੋ-ਤਪ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਮੇਰੇ ਬੁੱਧੇ ਤੇ ਅੰਨੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਵੀ ਅੱਜ ਮਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨੇ, ਮੇਰਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਤਰਸਦੇ ਹੋਏ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਯਕੀਨਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਜੇ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ ਦੇ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਇਹੋ ਰਸਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਣ।" "ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਥਾਨ ਵਿਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਹੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੇਲ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੀਰ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂਗਾ; ਜੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਰਾਣ ਛੁਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ।" ਉਹ ਮੁਨੀਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ, ਤਰਸਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਲਤਾਂ ਢੀਲੀਆਂ ਪਾ ਕੇ, ਕਰੂਣਤਾ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਣ ਤੇ ਪਿਉ ਵੈਸ਼ ਸੀ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਕੰਪਦਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਝੁਕਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਘਾਵ ਕਰਕੇ ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ—ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਤਰਸਯੋਗ। ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਣਯਾਇਕ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ। "ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸੂਝ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋ ਸਕੇ।" ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨੇ, ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਆਸਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਦਾਸ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੰਬ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕਿਉਂ ਦੇਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।" "ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ।" "ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਤਪਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਤੂੰ ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਅੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਲਫ਼ਜ਼ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?" ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੰਬਦਿਆਂ ਤੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੌਸਲਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਤਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।