ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨੀਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗੂਂ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨੁਕੀਲਾ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੰਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਧੁਨੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਇਆ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਰਕ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਿਆ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, "ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪੱਸਵੀ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਵੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਆਹਿ ਭਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਰਜਨ ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਤੀਰ ਮਾਰ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ?" ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਸਾਧੂ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ, "ਮੈਂ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਛਾਲ ਤੇ ਚਮੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਇਹ ਐਸਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵਧੇ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇਗਾ?" ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਤਿੰਨੇ ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਲ ਵਧ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਛਡਵਾ ਦਿਤੇ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਕਰੁਣਾ ਭਰੀ ਚੀਕ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਰਲੇ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਾਰੀ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਸਰਯੂ ਕੰਢੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤੀਰ ਵੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਘੜਾ ਉਲਟ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਤੀਰ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਰਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ?" ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਅੰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਮੀਦ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ, "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ ਦੇ, ਨਾ ਉਹਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਇਹੋ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਮਨਾਉਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ, ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਹੀ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਹੌਲੀ ਟੇਕ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿਆਧ ਹੋਇਆ ਰਹਿਣਾ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਜੇ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਜਦ ਮੈਂ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਦਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ।" "ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਤੇ ਪਿਉ ਵੈਸ਼ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਤੀਰ ਵੱਜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਝੁਕ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਰੁਣ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰਯੂ ਕੰਢੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ। ਹੁਣ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਧੂ ਦੀ ਅਣਯਾਇਕ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। "ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਭੁਲ ਗਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਪਿਆ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨੇ, ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਖਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ, ਹਿਲ-ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਰੇ ਦੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੋਗ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਧੂ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।