ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਜਦ ਮੈਂ ਜਲ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਂ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇਖ ਕੇ—ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਾਤ ਲਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਕੇ, ਕਮਾਨ ਤਾਣ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜੋ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣੀ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਝ ਹਿਲਚਲ ਹੋਈ; ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਤੇਜ ਤੀਰ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਮਾਰੂ ਸੀ, ਨਿਕਾਲਿਆ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਚਾਨਣ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, “ਹਾਏ! ਹਾਏ!” ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੀਰ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਿਆ?” ਉਹ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਰਜਨ ਨਦੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਕੌਣ ਮਾਰ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?” “ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?” “ਮੈਂ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਛਾਲ ਤੇ ਛਿਲਕੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ?” “ਇਹ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਵਲ ਜਾਣਾ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਗੁਆਚਣ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ।” “ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜੋੜਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?” “ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਤਿੰਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਅਜਾਣੇ, ਨਾਦਾਨ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ।” ਇਹ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਲ ਵਧ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿਗ ਪਏ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲਿਆ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਨਦੀ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ, ਘੜਾ ਉਲਟ ਗਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਖੂਨ ਲਥਪਥ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਉਠਿਆ, “ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਰੀ ਕੀ ਗਲਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?” “ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ—ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ—ਹੋਣਹਾਰ ਮਰ ਗਏ।” “ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸੇ ਤੇ ਆਸ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।” “ਜੇ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਜਾਓ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸੋ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਣ।” “ਇਹੀ ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਵੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ।” “ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਕੱਢੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੌਲੀ ਮਿੱਟੀ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੁਖੀ ਰਹਿਣਗੇ; ਜੇ ਕੱਢ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ।” ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾ ਰੱਖੋ।” “ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਣ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵੈਸ਼ ਸੀ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਤੀਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਥਾਂ ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਉਹ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਤਰਲੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰੁਣ ਰੋਣਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਨਿਆਏਂ ਵਧ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਪਿਆ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ।