ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਕਸਰਤ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜਿਸਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ। ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਛੁਪ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੀ, ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗਾ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀ ਹਲਚਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਾਥੀ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕ ਤੇਜ਼, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੰਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੀਰ ਨਿਕਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ—"ਹਾਏ! ਹਾਏ!"—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੀਰ vital ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਿਆ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: "ਮੈਂ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਵੱਜ ਗਿਆ?" ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਫਿਰ ਆਈ: "ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਰਜਨ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੌਣ ਵੱਜ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ?" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਹਿੰਸਾ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਜਟਾਧਾਰੀ ਹਾਂ, ਛਾਲ ਤੇ ਛਿਲਕੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ?" "ਇਹ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਹਰ ਕੋਈ ਇਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਿੰਦਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਗੁਆਚੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ।" "ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ—ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਐਸੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵੱਲ ਵੱਧ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣਾ-ਭਰੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪੁੱਜਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਮਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਘੜਾ ਉਲਟ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਤਪ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਰੜੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ—ਜੋ ਬੁੱਧੇ ਤੇ ਅੰਨੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਮੀਦ ਦੀ ਜ਼ਾਲਮ ਪੀੜ੍ਹ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਹੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਨਿੱਕੀ ਟਿਕ्की ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਜਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਜੇ ਤੂੰ ਕੱਢ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦ ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ ਸੀ।" ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਢੀਲੇ ਕਰਕੇ, ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: "ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਢੀਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ।" "ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿਉ ਵੈਸ਼, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ।" ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਪਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਝੁਕ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੋਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਆ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਅਣਯੋਗ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ।" "ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਫਿਰ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।