ਮੀਂਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਥਲੇ ਅਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਰਥ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੰਘਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਏ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲੀ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਲੋੜ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਣਕਾਬੂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਘਾਤ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਇਕਲੇ ਹੀ, ਤਣੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੰਭ ਵਲੋਂ ਕੁਝ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਮੇਰੀ ਸੁਣਣ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਤੀਰ ਚੁੱਕੀ। ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਹ ਮਾਰਕ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਤੇ ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣੀ ਗਈ: "ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪੱਸਵੀ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁੰਨ-ਸਾਨ ਨਦੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਕਿਨੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?" "ਜੋ ਮੈਂ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡੀ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਲ-ਫੂਲ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਸੰਤ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਛਾਲ ਤੇ ਛਿਲਕੇ ਪਾਏ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੀ?" "ਇਹ ਕੰਮ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਲਈ—ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ—ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ।" ਇਹ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਰੰਗ ਉਠੀ, ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਰੂਨ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਗਭਰਾਇਆ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਤਪੱਸਵੀ, ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, ਲਹੂ ਲਤਪਤ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ, ਕੁੰਭ ਉਲਟ ਗਿਆ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਦਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰੇ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹੋਏ, ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲ ਕਹੇ: "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ-ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਵੱਜ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪੇ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ—ਹੋਣਹਾਰ ਮਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਨਿਰੀਬਲ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਆਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਸਹਿੰਦੇ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਜਲਦੀ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।" "ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਮਨਾ ਲੈ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇ।" "ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ-ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਤਿੱਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਹੌਲਕੀ ਮਿੱਟੀ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਰਹਾਂਗਾ; ਜੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਜਦ ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ।" ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼, ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪਏ, ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਸੀ: "ਮੈਂ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੇ ਪਿਉ ਵੈਸ਼ ਸੀ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ।" ਇੰਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਥਰਥਰਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਝੁਕਿਆ, ਮੈਂ ਧੀਰੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਹੋਇਆ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚੋਟ ਨਾਲ ਕਰਲਾਉਂਦਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਵਿਹਲਾ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਦੀ ਅਣਯੋਗ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ, ਜੋ ਮੈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇ।