ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ ਜੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਲੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮੰਨ-ਮੱਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁਲ ਜਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਕਲਾ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭੋਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਅਜੇ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਵਣ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਪਸ਼ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖ ਲਈ, ਬਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਮੇਡਕ, ਹਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਭਿੱਜੇ ਪਰ ਉਚਕੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਝੂਮਦੇ ਹਰਣ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੈਣ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਪਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਘ ਲੰਘ ਕੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਥ ਚਲਾਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਏ ਹੋਏ ਜੱਟ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ ਤੇ ਘਾਤ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਕ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਟਕੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਹਾਥੀ ਦੇ ਚੀਕਣ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ। ਧੁਨੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੇ ਮਾਰੂ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੀਰ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਇਸ ਵੈਰਾਨ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਤੀਰ ਕਿਸ ਨੇ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ?" "ਜੋ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਟਾਧਾਰੀ ਹਾਂ, ਛਾਲ ਤੇ ਚਮੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ ਜੋ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ?" "ਇਹ ਕੰਮ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲਵੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮੈਂ ਸਾਂਭੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਓ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਅਜਾਣੇ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ।" ਇਹ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵੱਲ ਵੱਧ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਦੁਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਘੜਾ ਉਲਟਿਆ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋਇਆ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਡਰਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬਰਕਤ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਹਿ ਉਠਿਆ, "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ, ਤੇਰੀ ਕਿਸ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਵੱਜ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪੇ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਓ—ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਸ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਪ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਹਿੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਕੋਲ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਵੇ।" "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਗੇ ਤੀਖੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੌਲੀ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਾਂਗਾ; ਜੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।" ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਥਕੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ...