ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਇਕ ਵਾਰ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਚ ਮੈ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਆਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਦਾਨ ਬੱਚਾ ਭੁਲੇਖੇ ਚ ਜਹਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਭੁੱਲਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਅਣਜਾਣ ਫਲ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਅਜੇ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੀਂਹਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਂਹ ਆ ਗਿਆ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗਰਮੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੇਡਕ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਚ ਝੂਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿੱਲੇ ਪਰ ਉੱਚੇ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਿਰਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਤ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸਾਂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਉਲਟ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਇਨਾ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਰੀਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਥ ਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਏ ਕਿਸੇ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਥੇ ਘਾਤ ਲਾਇਆ। ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਕੇਲਾ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਏ ਇਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਦੂਜੇ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਮੇਰੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੱਪ ਦੇ ਜਹਰ ਵਾਂਗ ਤੀਖਾ ਤੇਜ ਤੀਰ ਖਿੱਚਿਆ। ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਮਾਰਕ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਘਾਤਕ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਹਟੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਿਆ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ: "ਮੈਂ ਤਾਂ ਤਪ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁੰਨ-ਸਾਨ ਨਦੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਕਿਨੇ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਚ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਜਟਾਧਾਰੀ ਹਾਂ, ਛਾਲ ਤੇ ਚਮੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਿਆ?" "ਇਹ ਐਸਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਸਿਰਫ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਤਨੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।" "ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਨਾਦਾਨ ਮੁੰਡੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਉਹ ਦਰਦ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਲ ਵਧ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿਗ ਪਏ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਰੂਣ ਚੀਖ ਸੁਣਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ, ਮਰੇ ਪਏ ਪਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਘੜਾ ਉਲਟ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਤੇ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹੋਏ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲੇ: "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪਿਆਂ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ—ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਸ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪੀੜ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਪ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਡਿੱਗਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ ਦੇ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।" "ਇਹੀ ਇਕ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਵੇ।" "ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ, ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਟੇਕ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਪੀੜੀ ਰਹੇਗੀ; ਜੇ ਕੱਢ ਲਵੀਂ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ।" ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪੀੜੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।