ਮੈਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਬਾਗ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਆਖਰਕਾਰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਇਕ ਧੁਨੀ ਸੁਣਕੇ, ਇਕ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਧੁਨੀ 'ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ, ਰਾਣੀ ਜੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਧੁਨੀ 'ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਅਣਜਾਣਾ ਫਲ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੁਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਲਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਮੰਡੂਕ, ਹਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਉੱਚੇ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੈਂਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਰਣ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ, ਸੁੱਚੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੱਚੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੀਂਹ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਥ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਲਾਇਆ। ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਏ ਹੋਏ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਣਗੰਭੀਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਾਤ ਲਾਇਆ। ਉੱਥੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਨੇੜੇ ਮਟਕੇ ਵਲੋਂ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚੀਂਘ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਤੀਖਾ, ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਮੈਂ ਧੁਨੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਇਆ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਮਾਰੂ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ—"ਹਾਏ! ਹਾਏ!"—ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਾ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: "ਮੈਂ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਗਿਆ?" "ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗਾ? ਮੈਂ ਕਿਸਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ?" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਜੜ-ਬੂਟੀ ਖਾਂਦਾ ਤਪਸਵੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?" "ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਟਾਵਾਂ, ਛਾਲ ਤੇ ਚਮੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਸੀ?" "ਇਹ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਸਭ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵਧੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਖੁਦ, ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ।" ਇਹ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ; ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮੈਂ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ascetic ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਮਟਕਾ ਉਲਟਿਆ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਮ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿਦਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵੱਲਦਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ, ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ: "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮਾਪੇ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ—ਹੁਣ ਮਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਸ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।" "ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੂਜੇ ਡਿੱਗਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪ ਦੱਸ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।" "ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਵੀਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਵੇ।" "ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਾਂਗਾ; ਜੇ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਅਤੂਟ ਦੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।