ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਜੇਹਾ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਸਨੂੰ ਓਹੋ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰਤਾ ਜਾਂ ਹਲਕਾਪਣ, ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਛਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਜਾਮ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਫਲ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।" "ਮੈਂ ਵੀ ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਪਛਤਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਸੋ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਆਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲਏ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਅੰਜਾਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।" "ਤੂੰ ਅਜੇ ਵਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗਰਮੀ ਦਬ ਗਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਮੰਡਕ, ਹਿਰਣ, ਮੋਰ—all ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਗਾ ਕੇ ਤੇ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੋਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ, ਬਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਉਲਟਣ ਲੱਗ ਪਏ।" "ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਸਰੀਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸੈਰ ਕਰਨ ਨਿਕਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਏ ਜੰਗਲੀ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਘਾਤ ਲਾਇਆ। ਉੱਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਫਿਰ, ਜਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਆਉਂਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਟਕੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਚੀਕਣ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਤਿੱਖਾ ਸੀ। ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਅਸਮਾਨ ਸਾਫ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—'ਹਾਏ! ਹਾਏ!'—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਲੱਗਣ 'ਤੇ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਗਈ: 'ਮੈਂ ਤਪੱਸਵੀ, ਮੈਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?' 'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਨਿਰਜਨ ਨਦੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੌਣ ਮਾਰ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ?' 'ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?' 'ਮੈਂ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਛਾਲ ਤੇ ਚਮੜੇ ਪਹਿਨਦਾ, ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੀ?' 'ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ।'" "'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜੋ ਚਿਰ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ?' 'ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।'" "ਉਹ ਮਾਇਆ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਵਲ ਝੁਕਦਾ ਮਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ, ਮੇਰਾ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਰੂਣ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ, ਆਤਮਾ ਦੁਖੀ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਤਪੱਸਵੀ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਮਟਕਾ ਉਲਟ ਗਿਆ, ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?' 'ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਅੰਨੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਹੁਣ ਮਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਏ।' 'ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਤਰਸ ਰਹੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਸ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।' 'ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਪ ਦਾ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਕਥਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ।