ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਨਿਕਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਵੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਪਸਰ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਾਰੀ-ਹਲਕੀ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਤੀਜੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਬੰਦਾ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਆਮ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟਿਆ ਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਪਛਤਾਵਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ 'ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ' ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੈਂ ਖੁਦ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਣਜਾਣ ਫਲ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਜਦ ਤੂੰ ਅਜੇ ਅਣਵਿਆਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਵਣ ਆ ਗਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਮਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਮੇਡਕ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।" "ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਉਚੱਕੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਔਖਾ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹਿਰਣ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗੀਆਂ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਧਾਰਾਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ।" "ਉਹ ਧਾਰਾਂ, ਚਾਹੇ ਸਾਫ਼ ਸਨ, ਪਰ ਮੀਂਹ ਆਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਚਾਲਾ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।" "ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਵਾਸਤੇ, ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣਾ ਰਥ ਹੰਕਾਰਿਆ। ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਏ ਜਾਨਵਰਾਂ—ਮਹੀਂਦੇ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ—ਦੀ ਘਾਤ ਲਾਉਣ, ਜਿਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।" "ਉਥੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਕਮਾਨ ਤਾਣ ਕੇ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਆਉਣ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਮਟਕੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।" "ਮੇਰੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚੀਕ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੁਨੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਸਵੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ—'ਹਾਏ! ਹਾਏ!'—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੀਰ vital ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਿਆ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?'" "'ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਨ ਹੋਏ ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਤੀਰ ਮਾਰ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਹਾਣੀ ਕੀਤਾ?'" "'ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹਿਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?'" "'ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?'" "'ਇਹ ਐਸਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ।'" "'ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਇੰਨਾ ਨਹੀਂ ਰੋਂਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਲਈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ।'" "'ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?'" "'ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਇਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਨਾਦਾਨ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ।'" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਲ ਝੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦੀ ਕਰੂਣ ਚੀਕ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਾਰੀ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮਟਕਾ ਉਲਟ ਕੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਾੜਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ—" "'ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਵਾਸਤੇ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?