ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਾਂਗ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵियोग ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: “ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਸੇ ਦਾ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰ-ਹਲਕ, ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੋਈ ਆਮ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਮ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਬਣ ਕੇ ਪਛਤਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਧੁਨੀ-ਵਿਦਯਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।' ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ; ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਭਟਕਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਦਯਾ ਨਾਲ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਣਜਾਣ ਫਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਬਰਸਾਤ ਆਈ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਹ ਫੋਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਰੋਕ ਲਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਏ; ਮੇढਕ, ਹਿਰਣ, ਮੋਰ—all ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਤਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਿਰਣ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭੀੜੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੇ ਸੀ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ-ਲਾਲੀਆਂ, ਰਾਖ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀਆਂ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਬਰਸਾਤ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਅਯਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਥ ਚਲਾਇਆ। ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ—ਭੈਂਸ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਮੈਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਤ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਕੱਲਾ, ਧਨੁ ਤਣੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦੂਜੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤੀਬਰ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਘੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ; ਮੈਂ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਧੁਨੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੇ ਮਾਰੂ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸਵੇਰੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਹਾਏ! ਹਾਏ!'—ਤੀਰ ਦੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪਸੀ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?' 'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਨਦੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਕਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?' 'ਮੈਂ, ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਫੂਟ ਤੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੀ ਤਕ?' 'ਮੈਟੇ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾ-ਚਮੜੇ ਵਾਲਾ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਘਾਟਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੇ?' 'ਇਹ ਕੰਮ, ਫਲ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੇੜਣ ਵਾਲਾ।' 'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ।' 'ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜੋੜਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ; ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?' 'ਮੇਰੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।' ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਤਪਸੀ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਿਖੇਰੀਆਂ, ਘੜਾ ਉਲਟਿਆ ਤੇ ਖਾਲੀ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਤ-ਪੱਤ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਡਰ-ਅਤੇ-ਬੇਚੈਨ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ, ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ।