ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਰਸਠੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜਗਦਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਇਆ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਅਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। "ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਮਾਹਤਤਾ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਫਲ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਮ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ 'ਇਹ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੈ'। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਚਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਫਲ ਨੇ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ।" "ਤੂੰ ਅਜੇ ਵਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਮੀਂਹ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਤਪਸ਼ ਰੋਕ ਲਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਆ ਗਏ; ਤਦ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਛੀ, ਪੰਖ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਹਿਰਣ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਭਿੱਜੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ। ਨਦੀਆਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਵਹਦੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ, ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ।" "ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੀਂਹ ਆਉਣ ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਹਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।" "ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਸਮੇਂ, ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਅਾਮ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਥ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਲਾਇਆ। ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ, ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਏ ਹੋਏ ਭੈਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਘਾਤ ਲਾਇਆ।" "ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਕੱਲਾ, ਧਨੁ ਤਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।" "ਸੁਣਨ ਦੀ ਹਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚੀਂਘ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ; ਮੈਂ ਤੀਖਾ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ। ਧੁਨੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ।" "ਫਿਰ, ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, 'ਹਾਏ, ਹਾਏ!' ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ vital parts 'ਤੇ ਲੱਗਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।" "ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਮੈਂ, ਤਪਸਵੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?' 'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਨਿਰਜਨ ਨਦੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ, ਕਿਸ ਨੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ?' 'ਮੈਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲੀ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ?' 'ਮੈਂ ਜਟਾਓਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲ ਤੇ ਚਮੜੇ ਪਹਿਨਿਆ, ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਕੌਣ ਚਾਹਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਹਾਨੀ ਕੀਤੀ?'" "ਇਹ ਕਰਮ, ਨਿਕਾਰਾ ਤੇ ਹਾਨੀ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।" "ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੋੜਾ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ, ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" "ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵੱਲ ਲਪਕਿਆ, ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਮੈਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਰਾਤੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਬ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਨ ਟੁੱਟਿਆ ਤੇ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ, ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਓਂ ਵਿਖਰ ਗਈਆਂ, ਘੜਾ ਉਲਟ ਕੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਤੀਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।