ਹੇ ਵੀਰ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤਪस्वੀ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਜਦ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦੀ ਵਸ਼ੀਭੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਰੇਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗਦਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀ ਆਫਤ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੂਲ ਯਾਦ ਆਈ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਭੂਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਭੂਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰ-ਹਲਕਾ, ਕਰਮ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਹੈ।" "ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ, ਜੇ ਅੰਬ ਦੀ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਾਣੀ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਫਲ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਫਲ ਆਉਣ 'ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।" "ਮੈਂ ਵੀ, ਅੰਬ ਦੀ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਬਣ ਕੇ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਕ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ 'ਇਹ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੈ'। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਜਹਿਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਣਜਾਣ ਫਲ ਆ ਗਿਆ।" "ਤੂੰ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਰਾਣੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਬਰਸਾਤ ਆਈ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਵਧੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ।" "ਉਹਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਰੋਕ ਲਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਮੇਡਕ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।" "ਪੰਛੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਭਿੱਜ ਗਏ ਤੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।" "ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਕ ਕੇ, ਮਸਤ ਹਿਰਣ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ ਨਦੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀਆਂ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।" "ਸਾਫ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬੱਦਲ ਆਉਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ।" "ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਕਸਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਥ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਏ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਸੰਯਮ ਦੇ, ਘਾਤ ਲਾਇਆ।" "ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ, ਧਨੁ ਤਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਫਿਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ; ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਪਾਣੀ 'ਚ ਘੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਣਿਆ।" "ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਹੱਦ 'ਚ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਜਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ।" "ਧੁਨੀ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੇ ਜਹਿਰ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਫਿਰ, ਸਵੇਰੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਾਫ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, 'ਹਾਏ! ਹਾਏ!' ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਈ।" "ਤੀਰ ਲੱਗਣ 'ਤੇ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ?'" "'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਨੀਆਂ ਨਦੀ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ; ਕਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਕੀਤਾ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?'" "'ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਨ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸਾਧੂ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?'" "'ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਟਾ-ਧਾਰੀ, ਛਾਲ ਤੇ ਚਮੜੇ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?'" "'ਇਹ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ।'" "'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗੁਆਚਣ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।'" "'ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜੋੜਾ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ—ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਛਤਾਵਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਆਪਿਆ।