ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।" ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਖ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੁਖ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦੀ ਮਾਰ ਸਹਿ ਲੈਣੀ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਅੱਜ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।" ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦੁਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧਦੀ ਹੋਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮਲਿੰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਢਾਢਸ ਪਾ ਕੇ, ਪਰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਤ੍ਰੇਸਠੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਆਫ਼ਤ ਵਾਂਗ, ਆਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰ-ਹਲਕੀ, ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਤਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੱਲੋਂ, ਮੈਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ 'ਇਹ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੈ।'" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਫਲ, ਅਣਜਾਣ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।" "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮਾਨੋ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਰਾਹ ਲੈ ਕੇ।" "ਉਹ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਰੋਕ ਲਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਸਭ ਮੇਡਕ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।" "ਪੰਛੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਗੀਲੇ ਅਤੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਔਖਾ ਹੋ ਕੇ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਬੈਠੇ।" "ਇਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਦੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀਆਂ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ।" "ਸ਼ੁੱਧ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ, ਬੰਕਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਆਉਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ।" "ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਸਮੇਂ, ਧਨੁ ਅਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਥ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਲਾਇਆ।" "ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਉਪਦੇਸ਼-ਰਹਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਜੰਗਲੀ ਭੈਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਸੀ।" "ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਝਾੜੀਆਂ 'ਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਚਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।" "ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚੀਂਘ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ, ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।" "ਧੁਨੀ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ—'ਹਾਏ, ਹਾਏ!'—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਾ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ?'" "'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਨ-ਸੁੰਨ ਨਦੀ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ; ਕਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਉਗਰ ਕੀਤਾ?'" "'ਮੈਂ, ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਖਾਧਾ ਖਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?'" "'ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਟਾ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾ ਅਤੇ ਛਿਲਕੇ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕਿਆ ਉਗਰ ਕੀਤਾ?'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਕਥਾ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।