ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਸ ਔਰਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਰਗਾ ਸਾਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਲਈ ਮੰਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਣਚਾਹਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਖ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੁਖ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪਏ ਚੋਟ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਾ ਹੋਇਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਕਰਤਬ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨੇ ਖੋਹ ਲੈ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।” ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖਣ ਤੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਚੀਰਿਆ, ਪਰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤ੍ਰੇਸਠੀਂ ਸਰਗਾ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਾਗਦਾ, ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਕਲੇਸ਼ ਘਰ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਅਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਮਾਂ ਕੱਟਿਆ। ਪੂਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ, ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ, ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਉਹੀ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰੀ-ਹਲਕੀ, ਕਰਤਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਤੀਜਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਦਾ ਬਗੀਚਾ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਤਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਮ ਦਾ ਬਗੀਚਾ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।' ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੈਂ ਖੁਦ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਅਣਜਾਣਾ ਫਲ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਪ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀ, ਤੇ ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ, ਹਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਛੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਗੀਲੇ ਤੇ ਉੱਪਰ ਉਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਏ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਝੜਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਹਰਣ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ। ਨਦੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਆਇਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੀਆਂ, ਸਫੈਦ ਤੇ ਲਾਲ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸੁਹਣਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ, ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਰਥ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਮੈਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਏ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਕੱਲਾ, ਧਨੁ ਕੱਢ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲੱਗਾ; ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਸੁਣਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜੀ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ, ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ, ਕੱਢਿਆ। ਆਵਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਲੋਭ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਾਰਕ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਵੇਰੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, 'ਹਾਏ ਹਾਏ!' ਕਹਿ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਾ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਇਹ ਤੀਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?' 'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਨ ਨਦੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਕਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?' 'ਮੈਂ, ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਭੋਜਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਤਪਸਵੀ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?