ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਦਿਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਸਜ਼ਾ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਅਗਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਲਈ ਮੰਗਣਾ ਪਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਾਹਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦਿਲੋਂ ਜਾਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।" ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਗ਼ਮ ਹੌਸਲਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਗ਼ਮ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" ਕੌਸਲਿਆ ਕਹਿੰਦੀ, "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਰ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗ਼ਮ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।" ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਤ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਰਤਵ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦਿਲੋਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਅੱਜ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਗ਼ਮ ਨੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਗ਼ਮ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਸਰਾ-ਰਹਿਤ ਹਨ।" ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਸ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਚਕ ਵੈਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਰਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂਵ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ, ਅਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰ-ਹਲਕਾ, ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਗ਼ਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗਾ।" "ਮੈਂ ਵੀ, ਆਮ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ ਗ਼ਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਤੀਰ-ਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ 'ਇਹ ਧੁਨੀ-ਵਿਦਰ' ਹੈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਦਰ ਦਾ ਅਣਜਾਣਾ ਫਲ ਆ ਗਿਆ।" "ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਰਾਣੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧਾ ਗਿਆ।" "ਸੂਰਜ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਤਪਾਇਆ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮਾਨੋ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ।" "ਇਕ ਦਮ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਰੱਖ ਲਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਮੋਰੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।" "ਪੰਛੀ, ਪੰਖ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਉਠੇ ਹੋਏ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।" "ਹਿਰਣ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਕਦੇ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀਆਂ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ।" "ਸਾਫ ਨਦੀਆਂ ਵੀ, ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਕੇ, ਬੰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ, ਮੀਂਹ ਆਉਣ ਤੇ।" "ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਗਿਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।" "ਮੈਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਭੈਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ, ਅਣਕਾਬੂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਸੀ।" "ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਅਕੇਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ 'ਚ ਘੜੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।" "ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜੀ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ; ਮੈਂ ਤੀਖਾ ਤੇ ਵਿਸ਼-ਸਮ ਤੀਰ ਚੁੱਕਿਆ।" "ਧੁਨੀ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਤੀਖਾ ਤੇ ਮਾਤਰਤਮ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਫਿਰ, ਸਵੇਰੇ, ਜੰਗਲ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਫ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, 'ਹਾਏ, ਹਾਏ!' ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ vital parts 'ਚ ਲੱਗ ਕੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।" "ਤੀਰ ਲੱਗਣ 'ਤੇ, ਉਥੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?'" "'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਨ ਨਦੀ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੌਣ ਮਾਰ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲਤੀ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।