ਦਸਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੜੀ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਦਿਲੋਂ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਹੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮਹਿਲਾ ਲਈ—ਚਾਹੇ ਪਤੀ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਦਿਵਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ—even though you yourself are in sorrow.” ਦਸਰਥ ਦੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅੰਸੂ ਵਹਿ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੋਟਸ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਮਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਡਰਦੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਤੇ ਡਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖੀ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਹੋਰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਐਸਾ ਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਣਚਾਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਖ ਹੌਸਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਵਿਦਿਆ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੁਖ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਝਟਕਾ ਸਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਰਾ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਵੀ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇ’en ascetics, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਪਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤੇ ਲਾਭ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਏ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲ ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋਏ, ਤਬ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਦਸਰਥ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੌਸਲਾ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਗਲਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਰਸਠੀਂ ਸਰਗਾ। ਦਸਰਥ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜਾਗਦਾ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਅਪਸਗੁਨ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਯਾਦ ਆਈ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਦਸਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਸੇ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਾਰ-ਹਲਕੀ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ-ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਫਲ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਜੇ ਆਮ ਦਾ ਬਗੀਚਾ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਵੇ, ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ, ਫਲ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਮ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ, ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਕਾਰਨ, ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਸੋਚਿਆ, ‘ਇਹ ਆਵਾਜ਼-ਵਿਦ ਧਨੁਧਾਰੀ ਹੈ।’ ਇਸ ਲਈ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ; ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਵਾਜ਼-ਵਿਦ ਧਨੁਧਾਰੀ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਰਾਣੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੀ ਰਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਪਤਾ ਰੋਕ ਲਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਪੰਛੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਤਰ ਤੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਪਾਣੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੈਣ ਨਾਲ, ਨਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਕ ਗਏ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਸਫੈਦ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ, ਸਾਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ, ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਆਉਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਡ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਸਮੇਂ, ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਅਾਮ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰਥ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਭੈਂਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਦੀ ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਕੱਲਾ, ਧਨੁ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ; ਤਦ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਚਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।