ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਾਮਾਯਣਮ੍

ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਭੁੱਲ ਜੋ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਕੇ, ਕਰੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਭੁੱਲ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਦੋਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਜਲਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਸ਼ਰਥ, ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹਥਾਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਤੀ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਵਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਇਕ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਵਚਨ ਨਾ ਬੋਲ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੈਂ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਤੇ ਮਿਹਰ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅੰਸੂ ਵਹਿ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥ ਲੋਟਸ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ, ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੀਆਂ, ਡਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ—ਹੋਰ ਮੈਨੂੰ ਮਤ ਮਾਰੋ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲੋਂ ਮਿਹਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਭੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਖ ਹੌਸਲਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਖ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੋਟ ਤਾਂ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਰਕਤ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਵੀ, ਦੁਖ ਦੇ ਵਲੋਂ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਹਾਰੇ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਵਚਨ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੱਧਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਇੰਝ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਹੌਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸਠੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਸਰਗ) ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਮਨੋ-ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭੁੱਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰੀ-ਹਲਕੀ, ਕਰਮ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਮ ਦੇ ਬਾਘ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ; ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇੰਝ, ਮੈਂ ਆਮ ਦੇ ਬਾਘ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਸਿਰਫ ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਤੀਰ-ਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ 'ਉਹ ਧੁਨੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।' ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਆ ਗਿਆ; ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਾ ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਸਕ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਣਜਾਣਾ ਫਲ ਆਇਆ।" "ਤੂੰ ਅਜੇ ਕਵਾਰੀ ਸੀ, ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਬਰਸਾਤ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਹ ਫੋਲਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।" "ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਉੱਪਰ ਉਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਆਏ।" "ਹਿਰਣ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਮਸਤ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਹਾੜ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਰਨਾਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀਆਂ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ।" "ਪਵਿੱਤਰ ਜਰਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਬਰਸਾਤ ਆਉਣ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ, ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ।" "ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਅਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਰਥ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੈ ਗਿਆ।" ਇਹ ਕਥਾ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਪਛਤਾਵਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।