ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਹ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਾਏਆਂ ਭਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ, ਜੋ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਿਆਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਤੀ — ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਬ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਧਰਮਵਤੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈਂ, ਦੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਾ ਕਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਦੁਖੀ ਕਰ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਨਵੇਂ ਨਲਕੇ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਲਏ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।" ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਮਿਹਰ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਣੂ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਉਲਟ ਬੋਲਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਖ ਹੌਸਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਹੱਥ ਵੀ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਠੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਤੇ ਲਾਭ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਏ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੌਸਲੇ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਘੇਰਿਆ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਰਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਵਿਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਗਦਿਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਸ਼ਰਥ ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਣਵਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ — ਉਹੀ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਾਰੀ-ਹਲਕੀ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੁਣ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਠੱਗ ਜਾਂਦੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਅਣਜਾਣੇ ਫਲ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਤੂੰ ਉਦੋਂ ਅਜੇ ਵਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਮੀਂਹਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਮਾਣ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਤਪਿਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਸੁੱਖ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫ਼ੌਰਨ ਹੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਗਰਮੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਮੈਡਕ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਛਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।" "ਪੰਛੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਗਿੱਲੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਹੋਏ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹਿਰਣ, ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ, ਸੁੱਚੇ ਨਦੀਆਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਸੁੱਚੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਤੋੜ ਕੇ ਵਿਗੜੇ ਰਸਤੇ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਤਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।