ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ। ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਕਰਤੂਤ ਜੋ ਕਦੇ ਬੇਸਮਝੀ ਵਿਚ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਕਰ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਗਮ, ਦੋਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ।" "ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਹਿਲਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਔਰਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪਤੀ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਤੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੈਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੁੱਖੀ ਨੂੰ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਹੀਂ।" ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਯਾ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਹੰਜੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੋਟਸ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਕੰਬਦਿਆਂ ਬੋਲ ਪਈ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।" "ਉਹ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਮਿਹਰ ਮੰਗਣੀ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੁਝ ਉਲਟ-ਸਿਧਾ ਕਹਿ ਬੈਠੀ।" "ਗਮ ਹੌਂਸਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਗਮ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਵੀ ਸਹਿ ਲਈਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਗਮ ਚੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਅਸਲ ਵਿਚ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਗਮ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਭੁਲਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।" "ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਏ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਗਮ ਨੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ।" ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਰਨਾਂ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਉਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਕੁਝ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਹਾਵੀ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤ੍ਰੇਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਛਾਏ ਗਮ ਨਾਲ, ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੀ ਵੱਡੀ ਆਫਤ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਇਸ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਧੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਧਨ ਦੇ ਭਾਰ ਜਾਂ ਹਲਕੇਪਣ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮਰੂਦਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਬਿਨਾ ਨਤੀਜਾ ਜਾਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।" "ਇਉਂ ਮੈਂ ਵੀ, ਆਮਰੂਦਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਣਜਾਣ ਫਲ ਆ ਗਿਆ।" "ਤੂੰ ਅਜੇ ਕਵਾਰੀ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ।" "ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਪਰ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਸ਼ੱਕਤ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ, ਚਾਹੇ ਪਾਣੀ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗੀ, ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹੋਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚ, ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।