ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਤੂੰ ਬਚਿਆ, ਨਾ ਰਾਮ। ਉਹ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਦੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁਖ ਤੇ ਪਛੋਤਾਵੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਹ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕਹੇ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਉਹ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਸਨ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਕਰ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੁਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੜਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਖ ਤੇ ਪਛੋਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਸ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਤ ਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਮਮਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਤੀ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਹਾਂ—ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਮਤਾ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਵੇਂ ਜਲ ਵਾਂਗੂਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਏ ਤੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਡਰ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿਚ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ। ਜਿਸ ਪਤਿ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣੀ ਪਵੇ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਣਚਾਹੀ ਗੱਲ ਕਹਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਖ ਹੌਸਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੁਖ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਵੀ ਸਹਿ ਸਕੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਰਾ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਏ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਰਾ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲਹਿਰਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੁੱਤ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਵਿਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਗਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਉਹ ਪਾਪ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਬਿਤਾਈ। ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਕਦਰ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤੀਜਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਦਮੀ, ਜੇ ਆਮਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰੇ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਮਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧੁਨੀ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇੱਥੇ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਲਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਤੀਰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਅਣਜਾਣ ਫਲ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਅਜੇ ਵਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁਖ ਤੇ ਪਛੋਤਾਵੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।