ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ, ਬਲਦ-ਆਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਬੈਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਿਹਾ, ਨਾ ਰਾਮ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ—all are lost. ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ।" ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਹਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ—ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਸੁਧ ਬੈਠਾ। ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸੋਚਦਿਆਂ-ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣ ਵਿੱਚ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮਨ, ਉਸ ਪਾਪ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਤੀ—ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ—ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਪਏ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦਿਆਂ ਅਵਾਜ਼ 'ਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਮੱਥਾ ਥੱਲੇ ਲਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਹਣੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਐ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਜਹਾਨਾਂ 'ਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਮਿਹਰ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਣਚਾਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਵਾੜੀ। ਦੁਖ ਹੌਂਸਲਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੋਟ ਵੀ ਸਹਿ ਲਈਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦੁਖ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਐ ਵੀਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਤੇ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਤੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸਦਾ ਸਾਰਾ ਸੁਖ ਦੁਖ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਤਾਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਦੁਖ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਵਡਿਆ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਰੇਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਨੀਂਦ 'ਚੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗਦਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਐਸਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਆਫਤ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ: "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਾਰਤਾ ਜਾਂ ਹਲਕਾਪਣ, ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਮ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਐ ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।