ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਸੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤਿ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਦਵਿਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਨਿਤੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਾਧੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ—ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਆਸਰਾ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸਚਮੁਚ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਤ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲਤੀ ਆ ਗਈ—ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਗਲਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਂ ਦੁਖ ਪੈ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮੁੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਮੰਗੀ। "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ।" "ਇਸਤਰੀ ਲਈ, ਪਤੀ—ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਬੰਦ ਹੈਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਂ।" ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਾਏ। ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਕੰਬਦੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡਰ ਤੇ ਹੜਬੜੀ ਵਿਚ ਬਚਨ ਕਹੇ: "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।" "ਉਹ ਔਰਤ, ਦੋਨੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਤੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇ।" "ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਣਚਾਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ।" "ਦੁਖ ਹੌਸਲਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੁਖ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ।" "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੋਟ ਸਹਿ ਸਕੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਅਤਿ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤਪस्वੀ ਵੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਢਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਰਤਵ-ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਏ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਢਾਢਸ ਪਾ ਕੇ, ਪਰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਸਠਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਨੀਂਦ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਗਈ, ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲਤੀ ਯਾਦ ਆਈ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: "ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਭਾਰੀ-ਹਲਕੀ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੈ।" "ਕੋਈ, ਜਿਹੜਾ ਅੰਬ ਦੀ ਬਾਗ਼ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਫਲ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੰਬ ਦੀ ਬਾਗ਼ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ, ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਦੁਖ-ਸਾਂਝ ਕਰਦਾ ਹੈ।