ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਜੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਪਰ ਐਸਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਾ ਸਕਦਾ, ਇਤਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਐਸਾ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ, ਸਾਂਡ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ। ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸੱਚ-ਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜ, ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ—all ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ।" ਇਹ ਕਠੋਰ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸ਼ ਉਭਰ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨਾਦ ਬਾਣੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੰਪਦਿਆਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਕੌਸਲਿਆ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੈਂ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਤੀ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਔਰਤ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰੱਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।" ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਤੇ ਕੰਪਦਿਆਂ, ਰੋਦਿਆਂ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਤੀ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਬੋਲਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਖ ਸਾਰਾ ਹੌਸਲਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਵੈਰੀ ਦੀ ਚੋਟ ਤਾਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇ en ਵੀ ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫਰਜ ਤੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।" "ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਏ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਜਿੰਨਾ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਧਦੀ ਹੋਵੇ।" ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਹੌਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਠਦਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਉੱਤੇ ਐਸਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਆਫਤ ਆਉਣ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁਪ ਹਨੇਰਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਵੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕੱਟੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਫਲ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਵੇ ਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰੇ, ਪਰ ਫਲ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਬੰਦਾ ਅੰਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੋਵੇਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਘਣਘੋਰ ਛਾਂ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।