ਭਾਈ, ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਵੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਆਹਾਰ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ—ਘਿਉ, ਪਿਠੇ, ਕੁਸ਼ਾ, ਖਦੀਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ—ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯਜਨ ਵਿਚ ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਆਤਮਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚੋਂ ਨਸ਼ਾ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ; ਰਾਮਾ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਏਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਰਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯਜਨ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਐਸਾ ਅਪਮਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੇ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ, ਬਲਵਾਨ, ਸੂਰਨੈਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਲਣ, ਜੋ ਧਰਮ ਸਦਾ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ—ਤਾਂ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਨਾ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਗਏ, ਨਾ ਰਾਮਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ, ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ; ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕਰੜੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਡੋਲ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚਦਿਆਂ-ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਉਸ ਪਾਪ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਪਤੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਔਰਤ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਤੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਪਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੰਬਦਿਆਂ ਤੇ ਰੋਦਿਆਂ, ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲੇ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—"ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰੋ।" "ਉਹ ਔਰਤ, ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਡਿਆਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਤੀ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਪਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰੇ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਪਰ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਣਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਖ ਹੌਂਸਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਵੀ ਸਹਿ ਸਕੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਿਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਏ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁੱਖ ਨੇ ਖੋਹ ਲਈ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਧੀਰਜ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਤਰੇਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਾਮਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਨਾਲ, ਐਸਾ ਕਲੇਸ਼ ਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਆਫਤ ਆ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਛੇਵੀ ਰਾਤ ਵੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।