ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਕਉਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਤੀਖੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਜਾਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।" ਉਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸ੍ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਖਵਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਹੀ ਦੂਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੋਜਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਪਰ, ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੈਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਕਉਸਲਿਆ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਜੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਲਿਆਏ ਹੋਏ ਮਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ੇਰ-ਵਰਗਾ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਲਿਆਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਘੀ, ਪਿੰਡ, ਕੂਸ਼, ਤੇ ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਲੱਕੜ ਮੁੜ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਖਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਖਾਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।" ਕਉਸਲਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਘਵ ਐਸਾ ਅਪਮਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਡਰੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ ਹੀਰੋ, ਜੇ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ। ਐਸਾ ਬਲਵਾਨ, ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ, ਸਾਂਡ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ।" ਕਉਸਲਿਆ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਦੋਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? "ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਸਰਾ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹੇ, ਨਾ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਤੁਹਾਡੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਜ, ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੈਂ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ—all ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਸਚਾਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਤੀਖੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ-ਸੋਚਦੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਰਾਬ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜੀ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਅਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੀ ਕਰ ਕੇ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਹ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ—ਤੇ ਤੀਖੇ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਉਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੰਬਦੀਆਂ ਤੇ ਰੋਦਿਆਂ, ਡਰ ਤੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰ ਕੇ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ।" "ਉਹ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਭੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਮੰਗਣੀ ਪਏ, ਜਦ ਉਹ ਪਤੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਣਚੰਗਾ ਬੋਲਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਖ ਹੌਸਲਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਵੀ ਸਹਿ ਲਈਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਪਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਜਦ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" "ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਪੰਜਵਾਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁੱਖ ਨੇ ਖਾ ਲਈ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ।" ਜਦ ਕਉਸਲਿਆ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਣੀ ਕਉਸਲਿਆ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਨੀਂਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਰਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।