ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋਕ, ਜੋ ਸੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਤੇ ਤਰਸਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨ ਰਾਜ ਤੇ ਨ ਖਜਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹੱਕ ਜਤਾਵੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸ੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵੱਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੰਨੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗੂ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ—ਘੀ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼ਾ, ਖਦੀਰਾ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਯਜਨਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ। ਐਸੇ ਹੀ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਨਸ਼ਾ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਰਾਮ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਯਜਨਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦੀ। ਰਾਘਵ ਐਸਾ ਅਪਮਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ, ਉਹ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨ ਕਿ ਅਧਰਮ ਨਾਲ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ, ਸਾਂਡ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖਦਾਰ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੁਜਿਆਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ, ਸਦਾ ਦੀ ਧਰਮ-ਰੀਤ, ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਰਹੇ, ਨਾ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ—all ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ—ਦੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੁੜ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਣਜਾਣੇ, ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ, ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜਦਾ ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਿਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਔਰਤ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਪਤੀ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣੀ ਹੈਂ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਨਾ ਆਖ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਿਹਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਨਵੇਂ ਜਲ ਵਾਂਗ ਹੰਜੂ ਵਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਡਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿਚ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰੋ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਤੀ ਮਿਲੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਪਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਣਚਾਹੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਦੁੱਖ ਹੌਂਸਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਗਿਆਨ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਿਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਅਜੇਤਕ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤੇ ਲਾਭ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁੱਖ ਨੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਸੁਭਾਗਣ ਬਚਨ ਆਖਣ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੌਸਲਾ ਮਿਲਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।