ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ, ਰਸਦਾਰ ਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਖਾਧੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ-ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਕਠੋਰ ਖਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗੀ? ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਕਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਮ ਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖੜੇ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਵੇਖੇਗੀ? ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਤਥਰ ਵਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋਕ, ਜੋ ਸੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਤੇ ਤਿਨ-ਤਿਨ ਹੋਏ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨ ਰਾਜ ਸਲਤਨਤ ਤੇ ਨ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇੰਝ, ਜੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਅਪਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਆਪਣੀ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਲਿਆਈ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਬਾਘ ਵਰਗਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖਿੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹਵਨ ਦੇ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਘਿਉ, ਪਿੰਡ, ਦਰਬਾ ਘਾਹ, ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਲੱਕੜ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਇੰਝ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਖਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਰਸ ਖੋਹ ਬੈਠੀ ਮਦਿਰਾ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਏਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਵਿਹੂਣੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਰਾਘਵ ਐਸਾ ਅਪਮਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਘ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਨਾਇਕ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ, ਬਲਦ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ। ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਰੀਤ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨ ਤੂੰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਹੁਣ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ-ਸੋਚਦੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਗਏ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ; ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਣ ਲੱਗਾ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛੋਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਿੰਨਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ।" "ਹੇ ਰਾਣੀ, ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਤੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਂ, ਪਰ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਛੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਡਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿਚ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।" "ਉਹ ਔਰਤ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਫ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਤੀ ਮਿਲੇ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣੀ ਪਵੇ।" "ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਣਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਦੁੱਖ ਹੌਂਸਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ।" "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਵੀ ਸਹਿ ਲਈਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਹਿਣ।