ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਕੋਲ ਕੌਸਲਿਆ ਆਈ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਧੀਆ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦਇਆਲੂ, ਉਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਮਿਲੀ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਿਸਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ—ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੀ? ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ, ਸੁਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਧਾ, ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ? ਉਹ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੀ? ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਾਂਬਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਂਸ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਮਹਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਾਂਗੀ? ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਰਸਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਨਾ ਲਵੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਨੇਕ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ 'ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਦੋਵੇਂ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ? ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਤਿੱਖੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਹਵਨ, ਘੀ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼, ਤੇ ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਥੰਮ—ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾ ਚੁੱਕੀ, ਮਦੀਰਾਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਰੂਹ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ; ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਰਾਘਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣਦਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਪਰ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਾਂਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ। ਅਜਿਹਾ ਸਿੰਘ-ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਬਲਦ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ। ਦੋਵੇਂ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਅਮਰਤਾ—ਜੇ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ— ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਮੂਲ ਆਸਰਾ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ; ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕਰੜੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਲਝ ਗਈਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਅਪਣੀ ਪਸੰਦ ਮੰਗੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ।" "ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਤੀ—ਭਾਵੇਂ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਧਰਮ ਤੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਚਲਣ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਰੜਾ ਨਾ ਬੋਲ—even though you yourself are in sorrow." ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਂਗ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਨਰਮ ਘਾਹ ਤੋਂ ਵਗਾਇਆ। ਉਹ, ਹੱਥ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰੋਣੀ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੇ ਬੋਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਲਕ—ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।" "ਉਹ ਔਰਤ, ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਪਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਸੰਦ ਲਈ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇ, ਹੇ ਸਮਝਦਾਰ!