ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਤੇਰੀ ਜੋ ਸ਼ੋਹਰਤ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਪਰ ਰਾਘਵਾ ਤਾਂ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਸਹਿਣਗੇ?" ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਾਵਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਨਰਮ-ਮਿੱਠੀ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ—ਮੈਥਿਲੀ ਕਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਸਹਿਣੇਗੀ?" "ਜਿਹੜੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸੂਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਇਆ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਰੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ?" "ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਣੀ ਹੁਣ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਦਹਾੜ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ?" ਕੌਸਲਿਆ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਾਂਗੀ?" "ਸਚਮੁਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।" "ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਕ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਰਾਘਵਾ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।" "ਕੁਝ ਲੋਕ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ।" "ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਦੁਬਾਰਾ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ?" "ਬਾਘ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਘ-ਜਿਹੇ ਤਾਕਤਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਪਸੰਦ।" "ਹੋਮ, ਘੀ, ਪੂਰੇ, ਦਰਬਾ ਘਾਹ, ਅਤੇ ਖਾਦਿਰਾ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ—ਇਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤ ਕੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਜਿਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ—ਰਾਮ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।" "ਰਾਘਵਾ ਇੰਨਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਾਨ ਬਾਘ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣਦਾ।" "ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਏਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਅਧਰਮ ਨਾਲ।" "ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬਾਘ-ਜਿਹੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਬਲਦ-ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।" "ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਨਿੱਤ ਧਰਮ—ਜੇ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ—" "ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਆਸਰਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ; ਤੀਜਾ ਸਾਕ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ।" "ਹੁਣ, ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸਚਮੁਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ—all ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਫਿਰ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਹਠਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ, ਉਸ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆਇਆ—ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਆਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਉਸ ਪਾਪ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਕੰਪਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੁੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮਿਹਰ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹੈ—even ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ।" "ਸੱਚਮੁਚ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ, ਪਤੀ—ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਧਰਮ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਆਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ—even ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਦੁਖੀ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਜਲ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਪਏ। ਉਹ, ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰੋ ਰਹੀ, ਕੰਪ ਰਹੀ, ਤੇ ਹੜਬੜੀ ਤੇ ਡਰ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖੀ: "ਮੇਹਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ—ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।