ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜਿਹੜੀ ਇੱਜਤ ਤੇ ਮਾਣ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਤਾਂ ਬੜਾ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਹਿ ਸਕਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਗੋਰੀ-ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਲੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰੇਗੀ? ਜਿਹੜੀ ਸੀਤਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸੁਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਰੁੱਖੀ-ਸੂਕੀ ਰੋਟੀ ਖਾਵੇਗੀ? ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਣ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਮਾਸਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਉਹ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਵਜ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਉਹਦੇ ਕੰਵਲ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਕੰਵਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਸਚਮੁਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਲਾਇਕ ਸਨ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਤੇ ਤਰਸਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਜ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸ੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੇਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੋਜਾਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੈਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਉਂ, ਜੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਦੁਖ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਇਉਂ ਹੀ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਬਲਵਾਨ ਆਦਮੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਲਿਆਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਘੀ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਖਦੀਰ ਦੇ ਥੰਮ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤ ਕੇ ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਚੁੱਕ ਲਈ ਗਈ, ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਦ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ; ਰਾਮ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਰਾਘਵ ਅਜਿਹੀ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਵੇਗਾ, ਕੁਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਾਂਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਕਾਲ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ, ਬਲਵਾਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਦੋਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਸਦਾ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੇ ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ— ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਆਸਰਾ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੁੱਤ; ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਮੇਰਾ ਆਪਾ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਤੇਰੀ ਇਸਤਰੀ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਵੱਡੇ ਗੌਰਵ ਵਾਲੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਉਡ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਬੇਧਿਆ ਸੀ, ਬਿਨਾਂ ਜਾਣੇ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਸੀ—ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਦੁੱਖ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਤੜਫਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਿਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਸੱਚਮੁਚ, ਔਰਤ ਲਈ, ਪਤੀ—ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਨੂੰ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਨਾ ਆਖ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੰਜੂ ਵਹਿ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਡਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲ ਪਈ।