ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭੇ ਰਹੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਸਿਤਾ ਜੀ—ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ—ਫਿਰ ਵੀ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ ਜਦ ਚਲਦੀਆਂ, ਮਾਨੋ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਹ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਨ ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਨ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪ, ਨ ਹੀ ਰਾਜਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵਾਂ ਯਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਟ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੋਹਤਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਣੀ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁਕੀ—ਆਪਣੀ ਵਿਲਾਪ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, "ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!" ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭੇ, ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ, ਰੋਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਤੁਹਾਡਾ ਯਸ਼, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਜੀ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ?" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਸਿਤਾ, ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ—ਮੈਥਿਲੀ—ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ? ਜੋ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸੁਪ ਅਤੇ ਚਟਨੀ ਨਾਲ ਖਾਦੀ, ਉਹ ਵਿਸਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ? ਜੋ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ?" "ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ाली ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸਾਹ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਾਂਗੀ? ਮੇਰਾ ਦਿਲ, ਪੱਕਾ ਲੋਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੰਟਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਬੇਦਰਦ ਕਰਤਬ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਭਰਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਜਾਨਾ ਨਾ ਲੋਭੇ—ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦਧ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਰਿਸ਼ਟਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨੈਤਰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿੱਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਨ ਰੁੱਸੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ? ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਅਜਿਹੇ ਹੀ, ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।" "ਹੋਮ ਦੇ ਹਵਨ, ਘੀ, ਪੂਰੇ, ਕੁਸ਼, ਅਤੇ ਖਦੀਰਾ—ਇਹ, ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਬਾਰਾ ਯਜਨ 'ਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ; ਰਾਮ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਯਜਨ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿੰਦਾ।" "ਰਾਘਵ ਜੀ, ਅਜਿਹੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੰਘ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣਦਾ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ; ਪਰ, ਧਰਮਵਾਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਲਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ। ਅਜਿਹਾ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ, ਸਾਂਡ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।" "ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਸਦੀਵਾਂ ਧਰਮ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ—" "ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਆਸਰਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ; ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਨ ਤੁਸੀਂ, ਨ ਰਾਮ ਜੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸਚਮੁਚ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਤੁਸੀਂ, ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਮੇਰਾ ਆਪ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ; ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ। ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਸੋਚਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਕਰਤਬ ਜੋ ਕਦੇ, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਧੁਨ 'ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਰ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਉਸ ਪਾਪ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਨੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਦਇਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।