ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਗ ਰਹੀ ਹਵਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਲਝਣ, ਨਾ ਹੀ ਤਪਸ਼ ਘਟਾ ਸਕੀ। ਉਸ ਦਯਾਲੁ ਸੀਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੂਰਨ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਰੌਣਕ ਕਦੇ ਵੀ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਮਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚਾਲ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਉਸਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਚੀਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਤੂੰ, ਨਾ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ, ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਥਵਾਨ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਣਾ ਨਾ ਛੱਡੀ; ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ "ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤ! ਰਾਘਵ!" ਆਖ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਧਰਮ ਨੂਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ—"ਤੇਰੀ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਤਾਂ ਦਇਆਲੁ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਾਵਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ—ਉਹ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਜਿਸ ਨੇ ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ, ਸੁਆਦਲੇ ਸੂਪ ਤੇ ਵਿਆੰਜਨ ਖਾਧੇ, ਉਹ ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖਾ-ਸੁੱਖਾ ਖਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ? ਜੋ ਸਦਾ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ—ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਰੰਗੀ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿੱਛੁੜਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਜ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇਕਰ ਧਰਮ-ਅਨੁਸਾਰੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਰੁੱਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆਂ ਵਰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ। ਪਰ, ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁੜ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉੱਤਮ ਹੋਵੇ, ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਘਿਉ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਖਦੀਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ—ਇਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ, ਮਦੀਰਾ ਦੀ ਰੂਹ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਬਿਨਾਂ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਰਾਘਵ ਐਸਾ ਅਪਮਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਹੋਵੇ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ 'ਚ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ—ਜੇ ਤੂੰ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ— ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤ, ਤੀਜਾ ਆਪਣੇ ਸਾਕ; ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਿਹਾ, ਨਾ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਇਸਦੇ ਸੂਬੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੈਂ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ—all ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੁਖ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਧਵੰਸਕ ਰਾਜਾ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਖਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ।