ਜਦੋ ਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੋਲ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਹਵਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਕੋਈ ਭਟਕਾਵਾ ਜਾਂ ਤਪਸ਼ ਵੀ ਵਿਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਦਇਆਵਾਨ ਵਿਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਲਾਲਿਮਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਹੁਣ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲਾਲੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਵਿਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਚੀਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਮਾਣ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੋਕ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਰਥੀ ਵਲੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੀ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ, “ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!” ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਆਦਰਯੋਗ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਏਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਯ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ। “ਜੋ ਮਾਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਕਮਾਇਆ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦਇਆਲੁ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ ਤੇ ਵਿਲਾਸਤਾ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਗਹਿਰੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਾਜੁਕ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਤਪਸ਼ ਤੇ ਠੰਢ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ, ਸੂਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਸੁੱਕਾ ਖਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗੀ? ਜੋ ਸਦਾ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਜ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਰੰਗੀ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਹ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਵੇਖਾਂਗਾ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੰਞਦਾ। ਤੇਰੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਤੇ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਾਂਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨਾ ਰਾਜ ਪਾਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਖਜਾਨਾ; ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਾਧ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਾਧ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚਤੁਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿੱਛੋਂ ਖਾਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਘਿਉ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਅਤੇ ਖਦੀਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ—ਇਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤਣ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਲਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੱਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ; ਰਾਮ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਰਸ ਮੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਰਾਘਵ ਅਜਿਹਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਪਰ ਇਹ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚਲਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ, ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ, ਸਾਂਡ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਜੋ ਧਰਮ ਸਦਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ— ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ; ਤੀਜਾ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ; ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੇਰਾ ਆਪ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਏਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਯ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਆਈਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ।