ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਕਈ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਉਚਾਰੀ ਗਈਆਂ ਬਾਤਾਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਬਾਤਾਂ ਆਖੀਆਂ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵੀ ਵਿਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵਿਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੱਕ ਦੀ ਲਾਲੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹਨ। ਵਿਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬੜੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਥਵਾਹਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਤੇਰਾ ਆਪ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਕੋਈ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਰਤਾਓ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।" ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਚੰਗੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਆਖ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ, "ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!" ਆਖਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੋਨੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ, ਨਾਜੁਕ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ—ਮੈਥਿਲੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ? ਉਹ ਜੋ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸੂਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ? ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ? ਉਹ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਲੋਹ ਦੀ ਛੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ—ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਤ्थਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਾਂਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਨਾ ਚਾਹੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ, ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਜੇ ਜਣੇ ਦੇਵ-ਤੁਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਅੰਬਰ ਵਰਗਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ। ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ, ਜੋ ਉਤਮ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਲਈ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਇੰਝ ਹੀ, ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਹੋਮ, ਘੀ, ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਕਚੌਰੀਆਂ, ਕੁਸ਼ ਘਾਹ, ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਪੋਲੇ—ਇਹ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਛੀਨ ਲੈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ; ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਸੋਮਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਰਾਘਵ ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੰਘ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਪਰ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਚਾਈ 'ਤੇ ਚਲਾਏਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਅਧਰਮ ਵਲੋਂ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀਰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ, ਬਲਦ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਣ, ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਜੇ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਾਇਣ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ— ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਪਤੀ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ; ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਇੰਝ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਆਪ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਕੜ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸर्गਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵਲੋਂ ਕੜੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।