ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਰਾਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੁਟਬੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਓਹ ਅਚਾਨਕ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਉਸ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਹੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਮਨਭਾਵਨ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਹਵਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਨਾ ਭਟਕਣ, ਨਾ ਗਰਮੀ — ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੱਕ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ ਵਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਗ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਡਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਨਾਹ ਤੁਸੀਂ, ਨਾਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਨਾਹ ਰਾਜਾ — ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਹ — ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਟ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ — ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਰਥਵਾਹੀ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਰੋਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ 'ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!' ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੀ ਹੈ। 'ਤੇਰਾ ਜੋ ਯਸ਼ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਦਯਾਲੂ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।' 'ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹਿਣਗੇ?' 'ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ — ਮੈਥਿਲੀ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣੇਗੀ?' 'ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸੁਪ ਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲਾ ਖਾਦਾ, ਹੁਣ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖਾ-ਸੁੱਖਾ ਭੋਜਨ ਖਾਏਗੀ?' 'ਜੋ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ?' 'ਕਿੱਥੇ ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?' 'ਕਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਾਂਗੀ?' 'ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੰਡਦਾ।' 'ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਨਾਤੀ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤਿਆਗੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।' 'ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਜਾਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।' 'ਕੁਝ ਲੋਕ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਾਤੀ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ, ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।' 'ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ।' 'ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਘਾਸ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।' 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਅਪਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ?' 'ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੰਘ-ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕੀਮਤੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।' 'ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਘੀ, ਪੂਰੇ, ਕੁਸ਼, ਤੇ ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਝੰਡੇ — ਇਹ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤ ਕੇ, ਫੇਰ ਯਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।' 'ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰਵਣ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ; ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਗ ਸੋਮਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।' 'ਰਾਘਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੀ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।' 'ਸੰਸਾਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।' 'ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ, ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।' 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਸਿੰਘ-ਵਾਂਗ, ਬਲਦ-ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਮੁਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ।' 'ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਰੀਤ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ — ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਹੈ —' 'ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ; ਤੀਜਾ ਨਾਤੀ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਦੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਵਾੜੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖੀ।