ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਿਰਜਨਤਾ ਵਿਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਤੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਰਤਾ ਭੀ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਵਾਲਾ ਵਾਸ ਬਿਲਕੁਲ ਪੂਰਾ ਜਚਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਿਰਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਿਰਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਜਾਂ ਜੰਗਲ—ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਅਚਾਨਕ ਉਚਾਰੇ ਬੋਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੇਖਿਆਲੀ ਵਿਚ ਆਏ ਬੋਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਰਥੀ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਨਾ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ, ਨਾ ਭਟਕਣ, ਨਾ ਹੀ ਘਰਮੀ—ਕੁਝ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਫਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉਸਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣੇ ਬਿਨਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬੱਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ, ਨਾ ਆਪਣੀ ਜਾਤ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ—ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਮਾਣ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ, ਸਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੀ, ਤੇ ਚੀਕ ਪਈ, "ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!" ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ। "ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੀ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਖ਼ਿਆਤਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਤਾਂ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹੀ—ਮੈਥਿਲੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ?" "ਜੋ ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ, ਰਸ ਤੇ ਸੁਪ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਰੁੱਖੀ ਜੰਗਲੀ ਖੁਰਾਕ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗੀ? ਜੋ ਸਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ ਹੁਣ ਮਾਸ-ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ?" "ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਾਂਗੀ?" "ਸਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਥਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸੱਜਣ, ਜੋ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹੱਕ ਨਾ ਜਤਾਵੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਜਿਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।" "ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਰ ਪਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੈਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਚਾਰੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤ 'ਚ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਘ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।" "ਜੋ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਘਿਉ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼ਾ, ਤੇ ਖਦੀਰ ਦੇ ਲੱਕੜ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਮੁੜ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਮੱਦ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਰਾਮ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ-ਰਹਿਤ ਯਜਨਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦੀ।" "ਰਾਘਵ ਅਜਿਹੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬੱਘ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ।" "ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਪਰ ਇਥੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਕਰੇਗਾ, ਕੁਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।